Hawaii ganzen. © Femke Coenders
Branta sandvicensis
Engels: Hawaiian goose
Duits: Hawaiigans
Frans: Bernache des îles Sandwich
De Nene of Hawaii gans is het nauwst verwant aan de Canada gans (Branta canadensis), want na DNA-onderzoek bleek dat de Nene van de Cackling Canada gans (B. c. minima) afstamt. Met wat fantasie kun je inderdaad wel wat gelijkenis vinden, maar echt heel veel lijken ze niet op elkaar. Net als bij de Canadese gans hebben Nenes een zwart gezicht, maar behalve het gezicht, zijn ook de kruin en de nek zwart. En Nenes hebben buff-gekleurde wangen en hals met zwarte strepen. De vrouwtjes en genten (mannetjes) zien er het zelfde uit. Het is interessant dat de dofzwarte poten niet de volledige zwemvliezen hebben zoals alle andere ganzesoorten. Dit komt omdat Nenes op de lavahellingen van Hawaii leven, waar ze in de loop der tijd hun zwemvliezen zijn kwijtgeraakt. Hierdoor kunnen ze makkelijker over de rotsen lopen. Hawaii ganzen zijn meestal kleiner dan Canadese ganzen welke nogal in grootte kunnen verschillen, afhankelijk per ondersoort.
Nenes maken meestal zachte geluidjes. Het luidste en algemeenste geluid is bijna hetzelfde als deze van de Canadese gans; een herhalend "honk" of "ha-wah."
Nenes eten in het wild inheemse en ingevoerde planten op de graslanden lavahellingen. Het broedseizoen is gewoonlijk in de winter maanden, meestal van november tot maart. In deze tijd bouwen de ganzen een schaal-vormig nest bekleed met donsveren op een moeilijk vindbare plaats.
De staatsvogel van Hawaii, de Nene heeft lang op het randje van uitsterven gestaan. In de jaren 40 zijn deze ganzen bijna uitgeroeid door de wetten van Hawaii. Het was toegestaan om in de winter (de tijd dat de ganzen het meest kwetsbaar zijn) op deze ganzen te jagen. In 1947 waren er zelfs nog maar 30 ganzen in leven, terwijl er in de 18de eeuw nog zo'n 25.000 vogels waren!
In 1957, toen de Nene voor het eerst staatsvogel van Hawaii werd genoemd, was de redding nabij. Sir Peter Scott, mede-oprichter van het WWF en oprichter van de Wildfowl & Wetlands Trust (WWT) bracht enkele gevangen exemplaren naar de WWT in Slimbridge (UK). Natuurbeschermers begonnen de ganzen nu in beschermd milieu (ex-situ) te fokken in de hoop de laatste ganzen te behouden, want de wilde populatie nam nog steeds af.
De Verenigde Staten alleen al steunden deze reddingspogingen met ca. F 55.000,- per jaar.
Eerdere fokprogramma's om in beschermd milieu geboren vogels vrij te laten maakten duidelijk dat het moeilijk zou worden om de 'tamme' ganzen in het wild uit te zetten. Maar recente pogingen waren succesvol. Er zijn nu kleine, maar stabiele Nene populaties op de eilanden Hawaii, Maui, en Kaua'i.
In 1982 verwilderden enkele Nenes op het zuidelijke deel van Kaua'i nadat de orkaan Iwa de volieres vernielde waarin Nenes werden gehouden. Deze ganzen pasten zich snel aan, aan het Mongoeste-vrije eiland. Omdat deze vogels zo succesvol waren, hebben Hawaiiaanse wetenschappers ook Nenes geintroduceerd in het noordelijke en noord-westelijke deel van het eiland. Buiten Hawaii leven er ruim 1000 Hawaii ganzen in dierenparken en collecties van liefhebbers. De grootste collectie is deze van de WWT in Slimbridge, Engeland. Een kleine groep ganzen (waarschijnlijk ontsnapt uit Slimbridge) lijkt zich goed te handhaven in het oude centrum van Londen in het St. James Park, een rustige plek voor watervogels juist voor Buckingham Palace! Jammer genoeg, zorgen genetische beperkingen en ziekten ervoor dat de Nenes die niet uit Hawaii afkomstig zijn niet gebruikt kunnen worden om de wilde populatie aan te vullen.
In Hawaii staat de Nene op de Rode Lijst voor bedreigde soorten en wordt bedreigd door ingevoerde mongoesten en verwilderde honden en katten welke op eieren en jonge vogels jagen. Op dit moment zijn er rond de 800 tot 900 wilde Hawaii ganzen in Hawaii en de aantallen groeien steeds na elk broedseizoen.
Wilde populaties van de Nene, kun je vinden in Hawaii Volcanoes National Park, Mauna Loa, en Pu'u Wa'awa'a op het eiland Hawaii; in Haleakala National Park op Maui; en bij Kilauea National Wildlife Refuge, langs de Na Pali Kust en op het eiland Kaua'i. Nenes in beschermd milieu kun je in Hawaii zien in de Honolulu Zoo. Verder worden deze ganzen over de hele wereld in beschermd milieu met succes gefokt, zelfs in Nederland leven er enkele honderden bij kwekers!
Wilt u Hawaii ganzen aanschaffen en beschikt u over niet al te veel ruimte, dan kan het verstandig zijn om het koppel apart te huisvesten van andere vogels, want in de broedperiode kan de soort nogal eens agressief zijn. Heeft u meer ruimte, dan kunt u de ganzen wel samen met andere soorten houden. De ganzen maken een nest tussen wat struiken of onder een afdakje, of soms gewoon op een open plaats. Ze leggen 3 tot 6 eieren welke na 29 dagen uitkomen. De ringmaat voor deze soort is 15 milimeter. Ring de gansjes als ze 21 dagen oud zijn.
© Jan Harteman / Harteman Wildfowl / www.harteman.nl
